Mgławica IC 5070 „Pelikan”
Nazwa i charakterystyka
- Mgławica emisyjna / region H II, związana z mgławicą North America (Ameryka Północna. NGC 7000) często traktowana jako część tego samego kompleksu.
- Katalogowo oznaczana jako IC 5070, czasem rozważana razem z IC 5067 jako część większej struktury.
- Położona w gwiazdozbiorze Łabędzia (Cygnus).
Odległość od Ziemi
- Najczęściej podawana odległość to ok. 1 800 lat świetlnych (około 1,8 tys. lat świetlnych).
- W literaturze spotyka się również wartości od ~1 500 do ~2 000 lat świetlnych.
- Nowsze badania (dane z misji Gaia) sugerują też, że cały kompleks mgławic (North America i Pelican) może być nieco dalej, rzędu 2 600–2 700 lat świetlnych.
- Z uwagi na te rozbieżności, często przyjmuje się 1 800–2 000 lat świetlnych jako praktyczny poglądowy zakres.
Powstanie
Mgławica Pelikan to typowy region formowania gwiazd. Region H II, w którym gorące, nowo powstałe gwiazdy jonizują otaczający gaz i powodują emisję światła:
- W obłokach gazu i pyłu dochodzi do kondensacji materiału pod wpływem grawitacji. Prowadzi to do zapadania się fragmentów i narodzin gwiazd protogwiazdowych.
- Gwiazdy masywne emitują silne promieniowanie ultrafioletowe (UV) i wiatr gwiazdowy. Jonizują one wodór wokół (H → H⁺ + e⁻), powodując, że gaz świeci Stąd nazwa „mgławica emisyjna”.
- Pod wpływem promieniowania, czoło jonizacyjne (ionization front) ekspanduje, wypierając gaz neutralny i przesuwając granice między zjonizowaną a zimną częścią mgławicy.
- W strukturach mgławicy widać również gęstsze filamenty gazu i ciemne obłoki pyłu. Widać także protogwiazdy i obiekty Herbig-Haro (strugi wyrzucanego materiału z młodych gwiazd).
Skład i minerały
Dominują w mgławicy lekki gaz: wodór (H) i hel (He), jako główne składniki.
- W mniejszych ilościach znajdują się pierwiastki cięższe (tzw. metale w astronomii) takie jak tlen (O), siarka (S), azot, a także śladowe ilości węgla, neon, żelazo itp.
- W obrazach astronomicznych stosuje się filtry wąskopasmowe (np. dla linii emisji wodoru H-alpha, tlenu O III, siarki S II). Pozwala to uwidocznić, która część mgławicy emituje światło określonych jonów.
- Pył międzygwiazdowy (cząsteczki węgla, krzemionki, grafit, węgliki itp.) występuje jako ciemne chmury i struktury absorbujące, rzucające cienie. Te obszary nie świecą, ale blokują światło.
- Fragmenty gęstsze w pył i gaz mogą mieć zwiększoną gęstość i ochronę przed promieniowaniem, co pozwala na przetrwanie bardziej delikatnych cząsteczek.
Ciekawostki
Nazwa „Pelican Nebula” pochodzi od skojarzenia kształtu mgławicy z sylwetką pelikana.
Warto wspomnieć o obiektach Herbig-Haro (np. HH 555) znajdujących się w obszarze Pelikana. Są to strugi materii wyrzucane przez protogwiazdy, które zderzają się z otaczającym gazem, tworząc jasne struktury szokowe.
Mgławica Pelikan i mgławica Ameryki Północnej dzielą granicę oddzieloną ciemnym obłokiem pyłu znanym jako LDN 935.
Czoło IC 5067 stanowi „jasny grzebień” w strukturze Pelikana.
W przypadku Pelikana obserwuje się zmienność obiektów młodych gwiazd w zakresie optycznym, co pozwala studiować procesy akrecji i dyski protoplanetarne.
W badaniu rentgenowskim stwierdzono ponad 700 źródeł rentgenowskich w kompleksie North America i Pelikan. Pozwala to identyfikować młode gwiazdy w różnych stadiach formacji.
Kształt mgławicy zmienia się z czasem. Promieniowanie gwiazd i wiatr gwiazdowy stopniowo przekształcają strukturę gazu i pyłu, za miliony lat może wyglądać zupełnie inaczej niż obecnie.
